حافظه الکترونیکی

در این مقاله، دلایل رشد خدمات چکیده نویسی و نمایه‌سازی، پردازش و حروفچینی الکترونیکی این نوع خدمات، مورد بررسی قرار گرفته و با ارائه آمار انتشارات رو به رشد علوم و تکنولوژی، نتیجه گیری شده است که ذخیره‌سازی و جستجوی الکترونیکی اطلاعات، در مقایسه با معادلهای چاپی هم از نظر سرعت بازیابی در سطح بالایی قرار دارد، و هم از نظر اقتصادی در مقایسه با چاپ انتشارات معمول، مقرون به صرفه است.

روشهایی که برای جستجوی حافظه‌های الکترونیکی (پایگاههای اطلاعاتی)، از ابتدای پیدایش این صنعت به صورت غیرمستقیم و سپس به شکل مستقیم و با استفاده از استراتژی‌های جستجوی گوناگون معمول بوده، به تفضیل مطالعه شده و به میزان اطلاعات کتاب شناختی و رفرانس رکوردهای ذخیره سازی شده در پایگاههای اطلاعاتی اشاره گردیده است. حاصل این مقاله، نمایانگر این واقعیت آشکار است که، جهت ارائه خدمات اطلاعاتی مورد نیاز دانشمندان و محققان توسط کتابخانه‌ها در مراکز اطلاع رسانی کشورهای جهان سوم، امروزه وجود سرویسهای جستجوی مستقیم، از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است. بنابراین لازم است کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع رسانی این کشورها با توجه به پارامترهایی که برای برقراری ارتباط مستقیم ON-LINE ارائه گردیده ، هر چه زودتر در این زمینه پیشقدم شوند.

● مقدمه:

در ارتباط با حجم و میزان اطلاعات به ثبت رسیده و ذخیره سازی شده در کتابخانه‌ها (البته، به طور نامناسب)، حافظه الکترونیکی در حال حاضر، یک ابزار اساسی و ضروری تلقی می شود. موضوع تحت پوشش حافظه الکترونیکی را عمدتاً، رشته‌های علوم و تکنولوژی تشکیل می‌دهد. در محتوا، حافظه الکترونیکی نقش مدارک ردیف دوم را ایفا می کند. علت این امر، بطور کلی در منشاء آن نهفته است.
در بدو امر، منظور از حافظه الکترونیکی، ایجاد تسهیلات لازم برای چاپ چکیده نامه‌ها و نمایه نامه‌ها بود. از جنگ جهانی دوم به بعد، یکی از مسائل خدمات چکیده نویسی و نمایه‌سازی این بود که انتشارات علوم و تکنولوژی را سر و سامان بخشیده و آنها را تحت کنترل در آورند. تولید سالانه مقاله‌ها به ترتیب، به این شرح تخمین زده می شود[۱]: شیمی ۵۰۰۰۰۰، پزشکی ۳۵۰۰۰۰، زیست شناسی ۳۵۰۰۰۰، فیزیک ۸۵۰۰۰، مهندسی ۸۵۰۰۰ و روان شناسی ۲۵۰۰۰ .
این مقدار اطلاعات، با یک رشد سریع، بیش از توانایی تمام محققان و دانشمندان است که بتوانند حتی از پیشرفتهای مربوط به رشته های تخصصی خود آگاه گردیده و در جریان اطلاعات موضوعی روز قرار گیرند. نتیجه طبیعی و مسلم این روند، رشد روز افزون و ناگهان خدمات چکیده نویسی و نمایه‌سازی با این هدف بوده است که دانشمندان را بدون اینکه هر نشریه ای را به طور کامل بررسی کنند، در ردیایی اطلاعات مناسب،و راهنمایی آنان به منابع مربوط به یاری نمایند. از سوی دیگر، گردانندگان خدمات ثانویه، به نوبه خود پردازش این میزان انتشارات و اطلاعات، و نیز چاپ چکیده نامه‌ها و نمایه نامه‌ها را به مراتب پیچیده، گران و پرهزینه دیدند. این وضعیت در دهه ۱۹۵۰ و اوایل دهه ۱۹۶۰ منجر به پذیرش پردازش و حروفچینی کامپیوتری شد.
به اعتقاد "هانری" مسئله چاپ رفرانسها در مجموعه‌ای از چکیده نامه‌ها، آنهم در کوتاه‌ترین زمان و به طور صحیح، مخصوصاً مناسب یک راه حل کامپیوتری است. وقتی که اطلاعات به فرم الکترونیکی است، فرایند تصحیح و ویراستاری آسان و ساده است، چرا که اطلاعات بر روی کامپیوتر نگهداری می شود، و می‌توان از طریق صفحه کلیدی که به کامپیوتر متصل است آن را معین، و در صورت لزوم اصلاح نمود. همچنین، ذخیر ه سازی، شکل دهی، و بازیابی اطلاعات گوناگون چکیده نامه‌ها-به عنوان مثال لیست الفبایی نویسندگان، عناوین موضوعی و کلید واژه‌ها، کدها و طرحهای رده‌بندی و لیستهای دیگر، مثل پروانه‌های ثبت اختراعات، فرمولها و غیره-وقتی که اطلاعات به فرم الکترونیکی است به مراتب ساده‌تر است.
علاوه بر آن، اطلاعات نوارهای مغناطیسی را می توان به چاپگر داده و مستقیما برای تولید برون دادهای چاپی مورد استفاده قرار داد. انواع گوناگون اندازه حروف و فونتها، و طرح بندی و صفحه آرایی متون را تماماً می توان، به وسیله علایمی که توسط یک برنامه کامپیوتری-که در آن میان-نوشته می‌شود تولید کرد[۲].
از این رو، نیازها و مسائل اقتصادی مربوط به انتشارات معمول در امر سازماندهی و بازیابی اطلاعات، موجب گردیده است که اطلاعات کامل کتاب شناختی رفرانسها از یک طرف ماشینی گردیده، و از طرف دیگر، این اطلاعات به وسیله کامپیوتر مورد جستجو قرار گیرد.
اکنون پرسشهای احتمالی، عبارت از آن است که: اصلا˜ چرا چاپ؟ چرا نباید دیسک یا نوار مغناطیسی را که اطلاعات بر روی آنها ذخیره می شود، به عنوان فرآورده نهایی بپذیریم؟
لانکاستر Lancaster در خصوص نتیجه احتمالی، شکی باقی نمی‌گذارد. او معتقد است که ما در زمینه اتوماسیون اطلاعات، در یک مرحله موقتی به سر می بریم. مرحله موقتی، مرحله ای است که در آن پایگاههای ازاطلاعاتی کامپیوتر،در کنار پایگاههای اطلاعاتی چاپی قرار دارند. کامپیوتر، برای تولید یک نشر چاپی معمول که به طور سنتی نیز توزیع می‌گردد، مورد استفاده قرار می گیرد. اما، این وضعیت باید تغییر یابد. در زمانی در آینده نزدیک، ما از مرحله تولید الکترونیکی مواد چاپی، به مرحله تولید و پخش الکترونیکی گذر می‌کنیم. این فرایند تکاملی تدریجی، در خصوص تولید انتشارات ردیف اول نیز صادق خواهد بود. اما این سیر تکاملی در زمینه مدارک ردیف اول، چند سالی بعد از رشد و توسعه منابع ردیف دوم صورت خواهد گرفت. به اعتقاد لانکاستر، تا چند سال دیگر، به نظر کاملا״ منطقی می‌رسد که؛ فرض کنیم ارتباطات رسمی در علوم و تکنولوژی، منحصراً الکترونیکی خواهد بود. و یک حرکت اساسی نیز، به سوی ارتباطات غیر رسمی متکی بر حمایتهای ماشینی روی خواهد داد. چنین تغییراتی به نظر می رسد که به وضوح یک ضرورت اقتصادی است[۳].

● شروع به کار پایگاه اطلاعاتی

حال برگردیم به آغاز و ابتدای کار حافظه الکترونیکی و پایگاههای اطلاعاتی قابل خواندن با ماشین. نخستین حرکت در این زمینه، مربوط است به کتابخانه ملی پزشکی آمریکا[۴]. پایگاه اطلاعاتی این کتابخانه به نام "مدلارز"، عمدتا برای تولید نمایه نامه چاپی "ایندکس مدیکوس" طراحی شد. کارشناسان علم اطلاعات، مد لارز را به عنوان (نخستین طرحی توصیف می‌کنند که در یک محیط تولیدی بزرگ، برای حروفچینی فیلمی تحت کنترل کامپیوتر، مورد استفاده قرار گرفت). برای حروفچینی فیلمی ایندکس مدیکوس، لازم بود که رکوردهای کتاب شناختی آثار و مقاله ها به فرم قابل خواندن با ماشین در آیند. با انجام این کار، نه تنها تولید نمایه نامه های چاپی، بلکه جستجوهای گذشته نگر Retrospective Search)) و خدمات اشاعه اطلاعات گزیده "Selective dissemination of "information (SDI=) نیز امکان پذیر بود. مدلارز در سال ۱۹۶۴ به مرحله اجرا درآمد. با راه‌اندازی مدلارز، می توان گفت که تکنولوژی اطلاعاتی آغاز شده بود.

● سیستمهای مستقیم و غیرمستقیم [۵]

جستجوهای گذشته نگر و خدمات اشاعه اطلاعات گزیده مد لارز به صورت غیرمستقیم (OFF-LINE) انجام می‌گرفت-یعنی روشی که برای جستجو به کار می رفت، عبارت از ساخت پروفایل موضوعی، به فرم قابل خواندن با ماشین بود و رکوردهایی که با علایق پروفایلهای بخصوص مطابقت داشت، چاپ و سپس برای افراد یا سازمانهای ذیربط ارسال می‌گردید. جستجوی گروهی و دسته‌ای، اکنون نیز، به ویژه برای خدمات آگاهی رسانی جاری مورد استفاده قرار می‌گیرد، و از آنجا که پروفایهای موضوعی زیادی را می‌توان در یک جستجوی واحد تطبیق داد، هزینه‌های استفاده بسیار کمتر می‌شود.
روشهای گروهی و دسته‌ای برای جستجوی گذشته نگر رضایت بخش نیست؛ زیرا وقتی ذخیره نوار زیاد شده و رشد پیدا می کند، انجام جستجوی کامپیوتری طولانی، به استثای تعدادی از جستجوهایی که می‌توان آنها را با یکدیگر انجام داد، وقت گیر و غیراقتصادی است. عیب دیگر جستجوی گروهی و دسته‌ای آن است که، جستجوگر نمی تواند استراتژی جستجوی خود را در خلال تجسس اصلاح کند. اگر رفرانسهای بازیابی شده رضایت بخش نباشند، لازم است پروفایل استفاده کننده اصلاح گردد. در چنین حالتی از عملیات، در تحصیل اطلاعات تاءخیر روی می دهد.
بنابراین مرحله بعدی توسعه، تبدیل سیستمها از غیرمستقیم به مستقیم –یعنی "ON-LINE" بود. روشن است که سیستمهای غیرمستقیم برای جستجوی گذشته نگر (لیکن الزاما˜ نه برای اشاعه اطلاعات گزیده) دارای معایب مهمی است.
زمان پاسخ برای هر فرد، به ویژه برای استفاده کننده‌ای که در یک پروژه نسبتا طولانی فعالیت می کند. ممکن است رضایت بخش نباشد، سیستم از هیچ نوع توانایی برای جستجوی اتفاقی مدرک (Browsing) برخوردار نیست. در تهیه استراتژی جستجو، جستجوگر بدون اینکه قادر به توسعه استراتژی به صورت محاوره‌ای بوده باشد. کورکورانه عمل می‌کند و بالاخره، استفاده کننده واقعی سیستم (یعنی فردی که نیازهای اطلاعاتی دارد)، قادر به انجام جستجوهای خود نبوده، و لازم است این مسوءولیت را به یک متخصص اطلاعات که با چگونگی سوءال کردن از سیستم آشناست، تفویض کند. سیستمهای "مستقیم" دارای هیچ یک از معایب بالا نیست. در یک سیستم "مستقیم"، استفاده کننده، در ارتباط مستقیم با پایگاه اطلاعاتی و کامپیوتری‌ای قرار دارد که استفاده از آن را ترجیح می‌دهد. ارتباط توسط ترمینالی که به وسیله خطوط ارتباطی به یک کامپیوتر متصل است، انجام می گیرد.
از آنجا که این خطوط ارتباطی، می تواند خطوط ارتباطی معمولی باشد، ترمینال را می‌توان از نظر فیزیکی در مسافتهای دور-مثلا˜ چندین کیلومتر دور تر از کامپیوتر-قرار داد. از طریق اشتراک زمانی-(Time sharing) یک سیستم "مستقیم". می‌تواند چندین استفاده کننده را به طور همزمان سرویس دهد. دستیابی به پاسخ، در یک سیستم "مستقیم" فوری و بلادرنگ است. یعنی، سیستم "مستقیم" می تواند به استفاده کننده، خیلی سریع-مثلا˜ در عرض پنج ثانیه یا کمتر- پاسخ دهد.
بدین ترتیب، سیستمهای "مستقیم" را می‌توان برای جستجوهایی که استفاده کنندگان به اطلاعات احتیاج فوری دارند به کاربرد (مثل پزشکی که در ارتباط با یک مسئله فوری کلینیکی، به اطلاعات احتیاج دارد.) در حالی که سیستمهای غیرمستقیم در واقع، فقط موقعی برای استفاده کنندگان ارزش دارد که زمان پاسخ برای او به نسبت اهمیت کمتری دارد. علاوه بر آن، جستجوگر در سیستم "مستقیم" می تواند مستقیما با پایگاه اطلاعاتی محاوره کند و استراتژی جستجو را در خلال جستجو تحت قاعده در آورد. اشتباهات تجسسی در یک سیستم "مستقیم" اهمیت زیادی ندارد؛ زیرا این اشتباهات را می‌توان به سرعت تعیین و اصلاح نمود. بالاخره، از آنجا که امکان استفاده از ترمینالها به تعداد کافی وجود دارد، سیستمهای "مستقیم" را می‌توان بدون روش تفویض مورد استفاده قرار داد. یعنی، محققان و دانشمندان که به اطلاعات احتیاج فوری دارند، در صورت علاقه می‌توانند جستجوی خود را شخصا انجام دهند. این یک مزیت مهم است. یکی از مسائل عمده سیستمهای غیرمستقیم، آن است که استفاده کننده ممکن است نتواند، آنچه را که بدان احتیاج دارد، برای متخصص اطلاعات به وضوح شرح دهد، یا متخصص اطلاعات ممکن است در خواست استفاده کننده را به گونه‌ای نادرست تفسیر کند.

  
نویسنده : ali gooliof ; ساعت ۳:۱٧ ‎ق.ظ روز ۱۳۸٧/٢/٧
تگ ها :