داروی ایرانی ، پلاسمای ایرانی

نیاز به پلاسما و فرآورده های مشتق از آن در سطح دنیا رو به افزایش است؛ با این همه و با وجود جایگاه قابل قبول سازمان ملی انتقال خون ایران در منطقه و بیش از ۳۰ سال پیشینه فعالیت در صنعت پلاسما، هنوز از جایگاهی که باید در این صنعت داشته باشیم، عقبیم. به عبارتی، سهم ما از این صنعت هیچ نیست اما بسیار اندک است.
به عقیده برخی از کارشناسان، ایران می توانست سهم قابل قبولی از صنعت پلاسما را در جهان به خود اختصاص دهد؛ اما جنجال سازی به جای ارتقای سطح کیفی آنچه داشته ایم و سوءمدیریت مانع از آن شده است.بیش از ۵۰ درصد حجم خون از پلاسما تشکیل شده است. آلبومین، گاماگلوبین، ایمنوگلوبولین های اختصاصی و فاکتورهای انعقادی از جمله فرآورده های عمده پلاسمایی است که نیاز حیاتی گروهی از بیماران را برطرف می کند. اما شناخت تأثیر مثبت برخی از این فرآورده ها در روند بهبود دسته دیگری از بیماری ها موجب رشد روزافزون نیاز به پلاسما و مشتقات آن در سطح دنیا شده است. به طوری که گاه موضوع کمبود پلاسما در سطح جهان مطرح می شود.
● این مرده را آرام بگذارید
در سال ۱۳۵۵ ، پس از تشکیل سازمان انتقال خون ایران، نخستین پالایشگاه فرآورده های پلاسمایی با ظرفیت پالایش حدود ۲۰ هزار لیتر پلاسما در سال آغاز به کار کرد. از سال ۱۳۶۷ طرح ساخت پالایشگاه پلاسما در دستور کار سازمان انتقال خون قرار گرفت. این سازمان با عقد قراردادی با یک شرکت خارجی، به ساخت پالایشگاهی با ظرفیت ۸۰ هزار لیتر پلاسما در سال اقدام کرد. این پالایشگاه در سال ۱۳۷۴ به بهره برداری رسید.
اما اشکال پالایشگاه یعنی نداشتن سیستم های نوین ویروس زدایی محصولات تولیدی موجب شد خط تولید فاکتورهای انعقادی تا زمان راه اندازی سیستم ویروس زدایی تعطیل شود و تلاش چند مدیرعامل در این سال ها در سازمان برای اجرای طرح ویروس زدایی و ارتقای تولید به نتیجه نرسید. نتیجه این که در سال ۱۳۸۳ باقی مانده خط تولید پالایشگاه قدیمی نیز جمع و به انبار منتقل و پرونده تولید فرآورده های پلاسمایی بسته شد.
هرچند اکثر مسئولان در این باره تمایلی به بازگشت به گذشته را ندارند و برخی معتقدند بهتر است این مرده را در گورش آرام بگذاریم، اما برخی از کارشناسان تعطیلی پالایشگاه به جای ارتقای سطح کیفی آن را یک اشتباه استراتژیک می دانند. اما اگر به هر رویداد و اتفاقی به دلیل گذشت زمان بی توجهی شود، گذر زمان به سایه امنی برای برخی از دست اندرکاران که دچار اشتباه می شوند تبدیل نخواهد شد و اشتباه ها زیر این سایه رنگ نخواهد باخت تا فراموش شود؟
● کمی دور از دسترس
ما در صنعت پلاسما از جایگاه واقعی مان عقب تریم. دکتر حسن ابوالقاسمی، مدیرعامل سازمان انتقال خون، به ۳ مشکل و علت عمده در این زمینه اشاره می کند: «یکی از مشکلات در این زمینه بها ندادن به دانش پلاسما و استحصال دارو از پلاسما در کشور است. ما طی سال ها، انتقال خون خوبی داشتیم اما هیچ وقت سعی نکردیم در زمینه صنعت پلاسما رشد مناسبی داشته باشیم. موضوع دیگر این است که آلودگی های ناشی از فاکتورهای انعقادی وارد شده به کشور، به غلط یا به دروغ به داخل نسبت داده شد و موجب شد کارهایی هم که در حال انجام بود، متوقف شود. نکته دیگر این که هیچ وقت بخش غیردولتی تشویق به سرمایه گذاری در این صنعت نشد. در حالی که هر صنعتی که در انحصار بخش دولتی باقی بماند، رشد مناسبی نخواهد داشت.»
این ۳ نکته از جمله عواملی است که موجب شده «صنعت پلاسما» و گرفتن سهمی از آن با وجود شایستگی های موجود در کشور، کمی دور از دسترس بنماید. اما چرا پالایشگاه، به جای سعی در ارتقای آن تعطیل شد؟
دکتر ابوالقاسمی می گوید: «در آن زمان خیلی از پالایشگاه های موجود در دنیا به همین صورت بود. مهم این است که برخورد ما با این موضوع چگونه باشد. در چین هنوز پالایشگاه هایی با همان کیفیت فعال است. آنها آنچه را که مشکلی دارد، فوری منهدم نمی کنند بلکه ایرادش را برطرف و تکمیلش می کنند. به نظر من، در این باره ما خوب عمل نکردیم و به جای ارتقای سیستم، موضوع را در یک چم و خم پیچیده سیاسی وارد کردیم و به خاطر همین هم الآن هیچ چیز نداریم.»
او می افزاید: «به نظر من، باید برای حرکت به سمت جلو بیشتر تلاش کنیم. بیرون آوردن این مرده و آب کشیدنش مشکلی را حل نمی کند.»
● ردپای مافیا
ابوالقاسمی به چند نکته دیگر نیز اشاره می کند: «درست است که اتفاقاتی افتاد و مدیریت ها باید قوی تر از این اعمال می کرد، اما تمام مشکلات، بدشانسی ها و سوءمدیریت ها که در پالایشگاه به وجود آمد، اصلاً در برابر پولی که برای خرید دارو از سال های گذشته پرداخت می شود و پرت مصرف دارو قابل مقایسه نیست و نباید این موضوع را این قدر بزرگ کنیم. در واقع، ۵ برابر پولی که صرف آن پالایشگاه شد، صرف خرید دارو در هر سال می شود. حتی در آن زمان هیچ کس نمی گفت که چرا این رقم صرف خرید دارو می شود اما این موضوع که پالایشگاه چند تومان ارزان تر یا گران تر است، بحث روزنامه ها بود. اتفاقاً مشکل از همین جا شروع شد. اگر این بحث ها و دادگاه ها نبود، کار بهتر از این پیش می رفت.
نمی گویم نباید به این بحث ها پرداخته شود اما پولی که در آن زمان صرف خرید تجهیزات برای پالایشگاه شد، ۱۴ میلیون دلار بود که فقط ۷ میلیون دلار آن پرداخت شد. تردیدی نیست که این پرت منابع مالی بود، اما موضوع این است که هر وقت خواستیم در این زمینه گام برداریم و کاری انجام دهیم، عده ای ناکامی ها و شکست ها را فوق العاده بزرگ جلوه دادند تا مبادا کسی جرأت ورود به این عرصه را پیدا کند. چرا کسی موضوع صرف ۶۰ ـ ۵۰ میلیون دلار برای خرید داروهای مشتق از پلاسما را مطرح نمی کرد؟ این قبیل کارها اینجا همیشه با جار و جنجال همراه است، در حالی که در سایر کشورها این طور نیست.»
آیا دکتر ابوالقاسمی رسانه ها را مقصر می داند؟
او در پاسخ به این سؤال می گوید: «بحث رسانه ها نیست، بحث مافیای داروست. این مافیا همیشه وجود دارد و منافعش در واردات است. بنابراین، سعی می کند هر تلاشی را برای تولید دارو در داخل خدشه دار کند. کسی تردید ندارد که تلاش هدفمند از سوی مافیا برای شکست فناوری تولید دارو در داخل وجود دارد. این فقط محدود به داروهای مشتق از پلاسما و صنعت پلاسما هم نیست. اما پلاسما و محصولات پلاسمایی به خاطر گران بودنش و این که یک چهارم یارانه دارویی کشور را به خود اختصاص می دهد، بیشتر از سایر داروها مورد توجه است.»
● ۳ استراتژی جدید و ایجاد پالایشگاه در برنامه سازمان
مدیرعامل سازمان انتقال خون می گوید: «پس از تشکیل هیأت مدیره جدید پالایشگاه، ۳ استراتژی در شرکت پالایش و پژوهش و سازمان انتقال خون تدوین شد. اول این که بنا گذاشتیم تمام مقررات و استانداردهای لازم را برای پلاسمای ایرانی اعمال کنیم. به این ترتیب، کیفیت پلاسمای تولید شده در داخل ارتقا یافت. گذشته از این، ارسال پلاسما به خارج برای تولید داروهای مشتق از این پلاسماها برای مصرف در داخل کشور، ۳۵ درصد صرفه جویی ارزی به همراه داشت. در سال گذشته، ۱۰۰ هزار لیتر پلاسمای استاندارد برای تولید محصول به خارج صادر شد.
استراتژی دوم رفع هر نوع مانع برای مشارکت بخش غیردولتی در صنعت پلاسما بود. استراتژی سوم این بود که در حد امکان ، پالایشگاه کوچکی در محل شرکت پالایش و پژوهش راه اندازی کنیم تا این تابو شکسته شود که نمی توان در این عرصه وارد شد. هدف ما از این امر تشویق بخش غیردولتی برای ورود به صنعت پلاسماست.
برخی عقیده دارند تهیه پلاسما در کشور و ارسال آن به خارج برای تولید دارو به صرفه تر از ساخت پالایشگاه است.
اما دکتر ابوالقاسمی این نظر را رد می کند. او می گوید: « پالایشگاه بسیار باصرفه تر است. پالایشگاه ضمن این که ایجاد شغل می کند، دانش و تخصص موجود در کشور را نیز افزایش می دهد. ایجاد پالایشگاه سود زیادی هم در زمینه تولید پلاسما و هم در زمینه تولید مشتقات پلاسما به همراه دارد و یک نوع خودکفایی ارزشمند است. باید این نکته را هم در نظر گرفت که همه شرکت ها در خارج از کشور در قالب پالایش قراردادی کار نمی کنند و ممکن است در زمینه گرفتن پلاسما و تهیه دارو از آن، قراردادی ببندند که اصلاً صرف نکند.»

او در این باره که برای تولید برخی مشتقات روش های نوترکیب جایگزین استفاده از پلاسما می شود و آیا این امر بر صنعت پلاسما تأثیرگذار خواهد بود و ساخت پالایشگاه را تحت الشعاع قرار خواهد داد یا نه، می گوید: «فقط فاکتورهای انعقادی به روش نوترکیب ساخته می شود و سایر محصولات، همچنان از پلاسما به دست می آید. بنابراین، صنعت پلاسما نه تنها جایگاهش را در دنیا حفظ خواهد کرد، بلکه این جایگاه به دلیل افزایش نیاز به پلاسما و فرآورده های پلاسمایی ارتقا خواهد یافت.»
● ایران تنها کشوری است که بیمه تعهدی در قبال خون ندارد
رسیدن به شاخص اهدای ۱۰۰ درصد خون داوطلبانه، اهدای خون ۲۵ در هزار نفر و تلاش های انجام شده برای ارتقای سطح سلامت خون، پلاسما و فرآورده های مشتق از خون از جمله فاکتورهایی است که به گفته مدیرعامل سازمان انتقال خون، انتقال خون ایران را به یکی از کشورهای مطرح در این زمینه تبدیل کرده است، اما هنوز جای کار بسیار است.
دکتر ابوالقاسمی می گوید: در سال ،۸۴ کمبود مخفی در رساندن خون به بیمارستان ها حس می شد.یعنی ممکن بود بعضی بیماران چند ساعت منتظر فراهم شدن خون بمانند. به همین دلیل هدف ۲۰ درصد افزایش خون گیری را در برنامه قرار دادیم. اهدای خون با ۲۰۰ هزار واحد افزایش به یک میلیون و ۶۶۰ هزار واحد رسید. اگر سال گذشته با مشکل بودجه مواجه نمی شدیم، افزایش ۲۰ درصدی محقق می شد. اما امیدواریم امسال به این حد افزایش در اهدای خون دست یابیم. امسال همچنین با حذف خون جایگزین در استان سیستان و بلوچستان، ایران در فهرست کشورهایی قرار می گیرد که اهدای خون در آنها کاملاً داوطلبانه است و خون جایگزین ۱۰۰ درصد حذف شده است. استفاده از کیت ها و کیسه های خون با کیفیت بهتر از دیگر اقدام ها بود. گذشته از این، سیستم خودکار در انتقال خون تهران راه اندازی شد و در ۶ ماه نخست سال جاری، این سیستم برای کاهش خطای انسانی در مراحل تهیه فرآورده ها و انجام غربالگری و کارهای آزمایشگاهی بر روی خون های اهدایی در مراکز انتقال خون ۱۰ استان کشور راه اندازی می شود. نیمه اول امسال، همچنین با ورود بخشی از تجهیزات لازم، تمام شهرهای کشور به دستگاه پلاسمافرز خودکار مجهز می شود. این دستگاه ها از رنج بیمار برای تعویض پلاسما می کاهد.
او معتقد است برای این که بهترین فرآورده ها در اختیار بیماران قرار گیرد، باید بیشتر در این زمینه سرمایه گذاری شود: «انتظار داشتیم سازمان مدیریت و برنامه ریزی بودجه ای در شأن سازمان انتقال خون به این سازمان اختصاص می داد که چنین نشد. می توان گفت اگر برای ادامه تلاش های سازمان، کار فوق العاده ای صورت نگیرد، این راه نیمه تمام خواهد ماند. وقتی مردم برای اهدای خون صف می کشند، ما ملزم هستیم که حداکثر تلاش را برای حفظ کیفیت خون های اهدایی در حد مطلوب به کار بندیم.»
ابوالقاسمی بر لزوم استفاده از تجهیزات جدید تأکید دارد: «…اما این، همه کارهایی نیست که باید انجام دهیم. وقتی سیستمی رشد می کند باید حق آن رشد را ادا کنیم و قیمت تمام شده اش را بپردازیم. استفاده از روش های جدید هزینه بر است. برای مثال، اگر فردی نیاز به پلاکت داشته باشد، با استفاده از روش های فعلی باید از ۱۰ نفر خون بگیرد تا پلاکت مورد نیاز فراهم شود. یعنی برای ۱۰ واحد پلاکت، فرد را در معرض ۱۰ نفر قرار می دهید در حالی که با استفاده از «پلاکت فرز» در یک زمان ۶ واحد پلاکت از یک فرد گرفته می شود بدون این که سایر فراورده ها از فرد گرفته شود. هزینه این روش، ۱۰ برابر قبلی است، اما نمی توانیم تا قیامت بگوییم چون نداریم پس نباید انجام دهیم. ما توقع قیمت تمام شده در کشورهای اروپایی را نداریم، قیمت تمام شده در کشورهای جهان سوم را بپردازند تا سیستم ارتقا یابد. بودجه سازمان انتقال خون حتی در آن حد هم نیست.»
او به نکته دیگری اشاره می کند: «ایران تنها کشوری است که در آن، بیمه هیچ تعهدی در قبال خون ندارد.»
مدیرعامل سازمان انتقال خون در این باره می گوید: «در تمام کشورهای دنیا بدون استثنا، بیمه هزینه آزمایش، نگهداری و حمل و نقل خون را می پردازد، اما در ایران، خون و فرآورده های خونی ۱۰۰درصد رایگان توزیع می شود. دولت تا حدی می تواند به سازمان کمک کند، اما بقیه هزینه ها باید از این منبع تأمین شود.
● تضمین می کنیم؛ سلامت خون ها بالاتر از ۹۹‎/۹۹ درصد است
«با اطمینان زیاد می توان گفت خون های اهدایی در کشور سالم است و خود ما هم اگر مریض باشیم، از این خون ها استفاده می کنیم.»
مدیرعامل سازمان انتقال خون با اشاره به این نکته می گوید: «با این وجود، هنوز هم می شود روش های بیشتری برای افزایش ضریب سلامتی به کار بست و در این زمینه سرمایه گذاری کرد. سلامت خون های اهدایی حتی بالاتر از ۹۹‎/۹۹ درصد و خطر باقی مانده، بسیار کمتر از خطرات مثل تصادف است.»
او باتأکید بر مصرف بهینه خون و فرآورده های خونی می گوید: «درست است که خون رایگان توزیع می شود، اما باید برای مصرف بهینه و منطقی آن فکری اساسی کرد. باید بیمارستان ها به امکانات و تجهیزات نو مجهز شوند. نمی شود در یک بخش با صرف هزینه، فرآورده ای را تولید کنیم و در بخش دیگر فقط به خاطر رایگان بودنش، آن را به صورت منطقی مصرف نکنیم. به همین منظور، با توجه به این که انسان همواره نیاز به خون دیگران دارد، باید علم انتقال خون گسترش یابد و این محقق نمی شود مگر این که طب انتقال خون در دانشگاه تدریس شود. این راهی است که باید طی کنیم.»
● ویروس های ناشناس و جاده های خاکی
مدیرعامل سازمان انتقال خون درباره پرونده هموفیلی ها می گوید: «دیه بیماران هموفیلی که رأی درباره آنها صادر شده بود، ۱۰۰درصد پرداخت شده بقیه پرونده ها در دادگاه در دست بررسی است. اما این موضوع فقط محدود به هموفیلی ها نیست و برای سایر بیماران هم پرونده هایی جمع آوری شده است ولی راه حل این مشکل، این نیست چون هم به اندازه کافی به بیماران صدمه زده، هم باعث فلج سیستم پلاسما شده و هم به اعتبار سازمان انتقال خون لطمه زده است. نظر ما این بود که از راهکار و تجربه ای استفاده کنیم که در سایر کشورها به کار گرفته شده است. طرح ما تشکیل صندوق حمایت از بیماران آسیب دیده از خون و فرآورده های خونی بود که یک فوریت آن در مجلس تصویب شد. با تشکیل این صندوق گام بزرگی در رفع مشکلات بیمارانی که از خون و فرآورده های خونی استفاده می کنند، برداشته می شود.
او معتقد است: «در این که تعدادی از بیماران، برای مثال بیماران تالاسمی یا همودیالیز دچار هپاتیت C شدند، کسی مقصر نبود که ما الآن بخواهیم دادگاه تشکیل دهیم. ۱۵ سال پیش اصلاً این ویروس شناخته نشده بود. مثل این است که بگوییم در گذشته در جاده های خاکی تصادف بیشتر بود پس به جای این که با صرف هزینه، جاده های بهتری بسازیم، دادگاه تشکیل دهیم تا هر کسی در جاده های قدیمی تصادف کرده و آسیب دیده، غرامت دریافت کند.
درباره این بیماران از جمله بیماران تالاسمی و هموفیلی نیز باید در زمینه ارائه خدمات بهتر سرمایه گذاری کنیم. نه این که وقت سیستم را در دادگاه برای بررسی اتفاقی در گذشته صرف کنیم. این اتفاق در همه جای دنیا افتاد و اتفاقاً در ایران بسیار کمتر از سایر کشورها بود. در حال حاضر نیز خدمات خوبی از سوی دولت به این بیماران ارائه می شود و به بسیاری از داروهای آنان یارانه تعلق گرفته است.»
ابوالقاسمی همچنین می گوید: «مشکل این بیماران فقط دارو نیست. اگر انجمن ها می خواهند از آنان حمایت کنند، بهتر است شیوه هایی از جمله مددکاری خوب و درمان در منزل را برای آنان راه بیندازند وگرنه صرف این که دادگاه تشکیل شود و بعد از مدتی طولانی آخر هم ثابت نشود که منشأ آلودگی از کجاست، راه حل نیست. هرچند هر حکمی داده شود، باید آن حکم را بپذیریم.»

زرین رستمی وند

کپی رایت و منابع

  
نویسنده : ali gooliof ; ساعت ۳:۱٤ ‎ب.ظ روز ۱۳۸٧/٢/۱٥
تگ ها :